تاریخچه صنعت چاپ در جهان و ایران؛ از چاپ چوبی تا ماشین‌های اداری

هر بار که دکمه پرینت را می‌زنید یا برگه‌ای از دستگاه کپی بیرون می‌آید، در واقع آخرین حلقه از زنجیره‌ای طولانی از نوآوری‌های فنی را در دست دارید؛ زنجیره‌ای که از قالب‌های چوبی ساده در چین باستان شروع شده و امروز به ماشین‌های اداری چندکاره رسیده است. در این مقاله، تاریخچه چاپ را نه از زاویه رویدادها، بلکه از زاویه خودِ دستگاه‌ها و فناوری‌های چاپ مرور می‌کنیم؛ اینکه هر دوره با چه ابزاری کار می‌کرد و آن ابزار چگونه به نسل بعدی خود تبدیل شد.

نسل صفر: قلم، پوست و کاتب

پیش از هرگونه دستگاهی، تنها «ابزار چاپ» دست انسان بود. کاتبان با قلم روی پاپیروس، پوست حیوانات یا پارچه می‌نوشتند و هر نسخه را جداگانه بازتولید می‌کردند. این روش نه دستگاهی داشت، نه تکرارپذیری صنعتی؛ و دقیقاً همین نبودِ دستگاه بود که سرعت انتشار دانش را برای قرن‌ها محدود نگه داشت.

نخستین دستگاه‌های چاپ: قالب چوبی

نخستین گام به‌سوی «دستگاه» چاپ، ساخت قالب‌های چوبی حکاکی‌شده بود. در تمدن چین، پیش از سال ۲۲۰ پیش از میلاد، از این قالب‌ها برای چاپ نقش‌های رنگی روی پارچه ابریشم استفاده می‌شد. در امپراتوری روم نیز فناوری مشابهی به نام «چاپ باسمه‌ای» برای انتقال نقش روی پارچه با ابزار چوبی به‌کار می‌رفت. این قالب‌ها هنوز حروف متحرک نداشتند؛ هر طرح، یک قالب یکبارمصرف بود.

اختراع حروف متحرک: از گِل تا فلز

نخستین جهش واقعی در فناوری دستگاه چاپ، جدا شدن «حرف» از «قالب» بود. در سده یازدهم میلادی، دانشمند چینی «پی‌شنگ» با ترکیب گِل و چسب، حروف متحرکی ساخت که می‌شد آن‌ها را پخت، کنار هم چید و دوباره استفاده کرد؛ اولین سیستم قابل‌تنظیم چاپ در تاریخ.

 نوآوری‌های شرق دور: حروف متحرک در چین و کره

در سده یازدهم میلادی، دانشمندی چینی به نام «پی‌شنگ» با ترکیب گِل و چسب، حروف متحرکی ساخت که پخته و چیده می‌شدند؛ نخستین تجربه جهان در چاپ با حروف متحرک. مستقل از چین، در کره حدود سال ۱۲۳۰ میلادی شیوه چاپ با حروف متحرک فلزی ابداع شد و کره‌ای‌ها در سال ۱۳۷۷ میلادی کتاب «جیکجی» را با همین فناوری چاپ کردند؛ کتابی که به‌عنوان قدیمی‌ترین کتاب موجود جهان با حروف متحرک فلزی شناخته می‌شود.

سرآغازهای چاپ در تمدن‌های باستانی (چین و روم)

بر اساس شواهد به‌جامانده از دوره سلسله هان در چین، پیش از سال ۲۲۰ پیش از میلاد (همزمان با دوران اشکانیان در ایران) نقش‌های گیاهی به‌صورت رنگی روی پارچه ابریشم چاپ می‌شده است. در امپراتوری روم نیز شیوه‌ای به نام «چاپ باسمه‌ای» -انتقال نقش بر پارچه با ابزار چوبی- رواج داشت که آثاری از آن در مصرِ تحت سلطه روم، متعلق به سده چهارم میلادی، باقی مانده است. با گسترش تمدن اسلامی از سده هشتم میلادی، مسلمانان همین شیوه را آموختند و به‌تدریج به اروپا منتقل کردند.

گامی جلوتر، در کره حدود سال ۱۲۳۰ میلادی، حروف متحرک از جنس فلز ساخته شد؛ فناوری‌ای که در سال ۱۳۷۷ میلادی برای چاپ کتاب «جیکجی» به‌کار رفت و امروز به‌عنوان قدیمی‌ترین کتاب موجود جهان با حروف فلزی متحرک شناخته می‌شود. تفاوت کلیدی حروف فلزی با حروف گلی، دوام بیشتر و امکان چاپ با فشار مکانیکی بالاتر بود.

دستگاه چاپ گوتنبرگ: نخستین ماشین صنعتی چاپ

یوهانس گوتنبرگ آلمانی، حدود سال ۱۴۴۰ تا ۱۴۵۰ میلادی، برای نخستین‌بار این اجزا را در یک «ماشین» واحد ترکیب کرد:

- حروف متحرک فلزی از آلیاژ سرب، قلع و آنتیموان که تا نزدیک به پنج قرن بعد در حروفچینی دستی استفاده می‌شد.
- پرس پیچی مکانیکی برگرفته از پرس‌های انگورگیری و روغن‌کشی، برای وارد کردن فشار یکنواخت روی کاغذ.
- مرکب چاپ روغنی مخصوص که برخلاف جوهرهای آبی رایج آن زمان، روی حروف فلزی می‌نشست.

نتیجه این ترکیب، دستگاهی بود که روزانه ۳۰۰ تا ۵۰۰ برگ چاپ می‌کرد؛ رقمی که برای آن دوران انقلابی محسوب می‌شد. نخستین محصول رسمی این ماشین، «انجیل گوتنبرگ» با ۴۲ سطر در هر صفحه (۱۴۵۵ میلادی) بود. ظرف حدود چهل سال، نسخه‌های مشابه این ماشین در ونیز، فلورانس، پاریس و لیون ساخته شد و اروپا را وارد عصر تازه‌ای از تولید کتاب کرد.

ماشین چاپ وارداتی در چاپخانه وانک اصفهان

نخستین دستگاه چاپ که وارد ایران شد، در کلیسای وانک جلفای اصفهان نصب شد. خاچاطور کساراتسی، اسقف اعظم ارامنه اصفهان، پس از آشنایی با فناوری چاپ در سفری به اروپا، به‌کمک همکارانش دستگاه، کاغذ و مرکب چاپ را طراحی و در سال ۱۶۳۸ میلادی نخستین کتاب ایران، «زبور داوود»، را با همین دستگاه منتشر کرد. سال‌ها بعد، در ۱۸۴۴ میلادی، دستگاه چاپ کامل‌تری از سوی مانوک هوردانانیان -ارمنی مقیم جاوه- برای همین چاپخانه فرستاده شد که پس از ۲۸ سال توقف، در سال ۱۸۷۲ میلادی دوباره راه‌اندازی شد. امروز این دستگاه‌های تاریخی در موزه کلیسای وانک نگهداری می‌شوند.

زرتشتیان و ورود چاپ اوستایی به ایران

پیش از رواج چاپ میان زرتشتیان ایران، پارسیان هند در چاپ کتاب‌های اوستایی مانند «خرده اوستا» و «شاهنامه‌های چاپ بمبئی» پیشرفت داشتند. سرانجام کیخسرو خسرویانی (راستی) دریافت که حروف اوستایی در ایران قابل چاپ نیست و چاپخانه‌ای ویژه زرتشتیان راه‌اندازی کرد و نخستین کتاب اوستا و نیز نخستین سالنامه زرتشتیان را منتشر ساخت.

دستگاه چاپ سربی و چاپ سنگی در ایران

نخستین دستگاه چاپ حروفی (سربی) ایران در تبریز و به همت میرزا زین‌العابدین تبریزی در سال ۱۲۳۳ هجری قمری، با حمایت عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، راه‌اندازی شد. چند دهه بعد، فناوری دیگری وارد ایران شد: دستگاه چاپ سنگی. جعفرخان تبریزی برای یادگیری این فناوری به مسکو رفت و در بازگشت، دستگاه چاپ سنگی را با خود به تبریز آورد. در این روش، به‌جای حروف فلزی، طرح روی صفحه سنگی حکاکی یا نوشته می‌شد؛ فناوری‌ای که امکان همکاری با خوشنویسان را فراهم می‌کرد و برای خط فارسی مناسب‌تر از حروف سربی بود.

نخستین اثر چاپ‌شده به شیوه سنگی در ایران، قرآنی بود که میرزا اسدالله در سال ۱۲۴۸ قمری در تبریز چاپ کرد. چاپ سنگی چند سال پس از چاپ سربی در ایران رونق گرفت، آنگاه که جعفرخان تبریزی برای فراگیری این فن به مسکو فرستاده شد و در بازگشت، دستگاه چاپ سنگی را با خود به تبریز آورد. برخی معتقدند علت رواج چاپ سنگی، ناسازگاری حروف سربی با تنوع خط فارسی و امکان همکاری با خوشنویسان در چاپ سنگی بوده است.

نمونه دیگری از انتقال فناوری، ورود ماشین چاپ اروپایی به تبریز بود؛ دستگاهی که حاجی حاج‌آقا علمیه (نوه زین‌العابدین) از اروپا خرید، از مسیر مصر و استانبول با کشتی و سپس با چهل رأس گاومیش به تبریز رساند و همراه با هشت متخصص آلمانی برای نصب و راه‌اندازی آن.

آغاز چاپخانه مدرن در تبریز

نزدیک به دو قرن پس از چاپخانه وانک، عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، میرزا زین‌العابدین تبریزی را برای فراگیری فن چاپ مأمور کرد. زین‌العابدین در سال ۱۲۳۳ هجری قمری ابزار چاپ حروفی را به تبریز آورد و با حمایت عباس‌میرزا چاپخانه‌ای کوچک برپا کرد. نخستین کتاب فارسی چاپ‌شده در این چاپخانه، «فتح‌نامه» اثر میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی درباره جنگ‌های ایران و روس بود که در سال ۱۲۳۴ قمری منتشر شد. نزدیک به هفت سال بعد، فتحعلی‌شاه، میرزا زین‌العابدین را به تهران فراخواند تا صنعت چاپ را به پایتخت نیز برساند.

ورود ماشین چاپ اروپایی به تبریز

حدود نود سال پس از تأسیس چاپخانه تبریز، نوه زین‌العابدین -معروف به حاجی حاج‌آقا علمیه- ماشین چاپی از اروپا خرید و آن را از مسیر مصر و بندر استانبول، با چهل رأس گاومیش به تبریز منتقل کرد و هشت متخصص آلمانی را نیز برای نصب و آموزش دستگاه‌ها همراه آورد.

چرا ۱۱ شهریور، روز ملی صنعت چاپ است؟

در سال ۱۳۸۲ خورشیدی و به همت اسدالله جامی، مدیرکل وقت دفتر امور چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، روز یازدهم شهریورماه به‌عنوان «روز ملی صنعت چاپ» در تقویم رسمی کشور ثبت شد؛ روزی که یادآور بیش از دو سده تلاش کارگران، صنعتگران و هنرمندان این حرفه در ایران است.

ماشین‌های چاپ صنعتی: از انقلاب صنعتی تا افست

با انقلاب صنعتی در سده نوزدهم میلادی، دستگاه چاپ از پرس دستی به ماشین‌های مکانیکی و سپس برقی تبدیل شد. مهم‌ترین تحولات این دوره عبارت بودند از:

- ماشین‌های چاپ چرخشی (روتاری) که سرعت چاپ را از چند صد به هزاران برگ در ساعت رساندند.
- دستگاه‌های حروف‌چینی مکانیکی که جایگزین چیدن دستی حروف شدند.
- چاپ لیتوگرافی و چاپ افست که امکان چاپ رنگی و انبوه تصاویر را فراهم کردند.

انقلاب صنعتی و نوسازی چاپ ایران به دست مرتضی نوریانی

در سده نوزدهم میلادی، انقلاب صنعتی ماشین‌های چاپ مکانیکی و سپس الکتریکی را پدید آورد و فناوری‌هایی چون لیتوگرافی و چاپ افست، چاپ انبوه را ممکن ساخت. در ایران، نوسازی این صنعت با نام مرتضی نوریانی (زاده ۱۲۹۰ خورشیدی در تهران) گره خورده است. او پس از تحصیل در ایتالیا و کسب مدرک کارشناسی ارشد حسابداری، فعالیت تجاری خود را به صنعت چاپ اختصاص داد و با همکاری کارخانه آلمانی هایدلبرگ، بیش از هشتاد درصد چاپخانه‌های کشور را نوسازی و تجهیز کرد و مدال طلای هایدلبرگ را دریافت کرد.

در ایران، مرتضی نوریانی نقش کلیدی در ورود این نسل از ماشین‌آلات را ایفا کرد. او با همکاری کارخانه آلمانی هایدلبرگ، بیش از هشتاد درصد چاپخانه‌های کشور را به ماشین‌های جدید مجهز کرد و مدال طلای هایدلبرگ را از آنِ خود کرد. همچنین با تأسیس مطبعه مجلس در سال ۱۲۸۶ خورشیدی، ماشین‌های چاپ رسمی کشور برای نخستین‌بار زیر یک سقف و برای چاپ قوانین و روزنامه‌های دولتی به‌کار گرفته شدند.

از ماشین چاپ صنعتی تا دستگاه چاپ دیجیتال

نسل بعدی دستگاه‌های چاپ، دیگر نیازی به حروف فلزی یا صفحه سنگی نداشت. چاپ دیجیتال با استفاده از پرینترهای لیزری و جوهرافشان، طرح را مستقیماً از فایل دیجیتال روی کاغذ منتقل می‌کند و امکان چاپ سفارشی، تک‌نسخه‌ای و کم‌تیراژ را -که در هیچ نسل قبلی ممکن نبود- فراهم کرده است. بر پایه برآوردها، تنها در سال ۲۰۰۵ میلادی نزدیک به ۴۵ تریلیون صفحه در جهان چاپ شده است؛ رقمی که نشان می‌دهد نیاز به دستگاه چاپ، فقط شکل خود را عوض کرده، نه اهمیتش را.

از قالب چوبی چین تا ماشین‌های اداری کارا

اگر مسیر این مقاله را دوباره مرور کنیم، هر نسل از دستگاه چاپ برای حل یک مشکل مشخص طراحی شده است: قالب چوبی برای تکرار یک طرح، حروف متحرک برای انعطاف در چیدمان متن، ماشین گوتنبرگ برای سرعت و فشار یکنواخت، ماشین‌های افست برای تیراژ انبوه، و در نهایت دستگاه‌های دیجیتال برای سرعت و سفارشی‌سازی در محیط کار امروز.

امروز این مسیر تکاملی، دقیقاً همان جایی است که ماشین‌های اداری کارا در آن قرار گرفته‌اند؛ نسل تازه‌ای از دستگاه‌های چاپ و کپی که میراث چند هزار ساله این صنعت را با نیازهای دفاتر و سازمان‌های امروزی ترکیب کرده‌اند. اگر پس از خواندن این تاریخچه کنجکاو شده‌اید بدانید فناوری چاپ امروز در دفتر کار شما به چه شکلی ادامه پیدا می‌کند، پیشنهاد می‌کنیم نگاهی به دستگاه‌های چاپ و تجهیزات اداری کارا بیندازید.

منابع: روابط عمومی و امور بین‌الملل کتابخانه مجلس؛ خبرگزاری آنا؛ میراث آریا؛ دایره‌المعارف بزرگ اسلامی (عبدالحسین آذرنگ)؛ کتاب «تبریز شهر اولین‌ها» (علی قاضی‌زاده)؛ کتاب «اولین‌ها» (حسین امید)؛ شورای خلیفه‌گری ارامنه اصفهان (وب‌سایت کلیسای وانک)؛ ویکی‌پدیای فارسی